"Erraldoien bizkar gainean", gure arkeologiaren historiografian zehar ibilbidea

  • "Erraldoien bizkar gainean", gure arkeologiaren historiografian zehar ibilbidea

"Iraganari buruz ikertzen jarraitzea, orainaldiko kezken arabera, etorkizuna eraikitzen laguntzeko". Iñaki Garcia Camino Bizkaiko  Arkeologi Museoa ko zuzendariaren erantzun argigarria da, arkeologiak gaur egun duen erronka handiaz galdetuta.  “Erraldoien bizkar gainean. Euskal arkeologiaren historiografia” erakusketari buruz hitz egin dugu. Gure testuinguruan diziplina hori garatuz egindako bidaia interesgarria da. Bilboko erdigune historikoaren eraikinean bisita daiteke azarora arte, eta, gainera, abiapuntua izan da, haren historiaren 200 urteak igaro ondoren, arkeologiaren etorkizuneko horizontera hurbiltzeko.



“Erraldoien bizkar gainean” erakusketak gure arkeologiaren historiari protagonismoa ematen dio, erakusten dizkigun objektu edo aurkikuntzetatik haratago. Zer helburu planteatu dituzue erakusketarekin?

Izan ere, erakusketak euskal arkeologiaren historia erakutsi nahi du, XVIII. mendeko lehen azterketetatik hasita gaur egunera arte.

"Erraldoien bizkar gainean" izenburupean, gure aurretik izan diren arkeologoek egindako lana goraipatu nahi izan dugu, euren ikerketetan oinarritzen baita gure ezagutza. Jose Migel Barandiaran etnologoa, Telesforo de Aranzadi antropologoa eta Enrique Eguren geologoa aipatu behar ditugu. Duela 100 urte baino gehiago, gaur egun mundu osoan erreferente den kobazulo baten azterketa arkeologikoari ekin zioten: Santimamiñe. Baita Maria Angeles Mezquiriz doktorea ere, joan den mendeko 50eko hamarkadan Nafarroako museoaren zuzendaritza hartu zuena, Pirinioetako erresuma zaharreko ikerketa arkeologikoen gune bihurtu baitzuen. Eta gu hezi gintuztenak, hala nola Juan Maria Apellaniz, Armando Llanos, Jesus Altuna edo Ignacio Barandiarán.

Gure aurretik izan diren "erraldoien" aintzatespen horrekin batera, erakusketak erakutsi nahi du ia hirurehun urtetan zehar ikerketa arkeologikoek gizartean izandako aldaketa sakonak islatzen dituzten jakin-nahi eta kezkei erantzun dietela, eta, beraz, ikusiko dugu nola kleroko edo burgesiako adituen zaletasuna, XX. mendearen hasieran, iragana ezagutzeko zientzia bihurtu zen, eta, XXI. mendean, orainaldia ulertzeko eta etorkizuna proiektatzeko zientzia.

 

[Erakusketaren alderdi orokorrak. Argazkia: Arkeologi Museoa].


Erakusketa hainbat erakunderen arteko lankidetzaren emaitza da, eta gure testuinguruan diziplinaren historian zehar egindako ibilbidea da, ehun pieza baino gehiagoren bitartez. Nolakoa izan da erakusketa-diskurtsoaren diseinua eta erakutsi beharreko funtsen hautaketa?

Bizkaiko Arkeologi Museoak koordinatutako erakusketa hainbat bileratan antolatu zen. Bilera horietan, gutaz gain, Jaione Agirrek eta Javier Bordegaraik parte hartu zuten, (Bibat Arabako Arkeologia Museoa), baita  Nafarroako Gobernuko Vianako Printzearen Kultura Zuzendaritzako Jesús Sesmak eta Jesús Garcíak eta  Euskal Herriko Unibertsitateko Elena Torregarayk ere.  Gordailua Gipuzkoako Ondare Bildumen Zentroaren Sonia San Joséren lankidetza ere izan genuen. Bilerotan erakusketaren gidoi orokorra eta ikusgai egongo ziren piezen aukeraketa prestatu genituen.

Hautaketa horretan, museoetako funtsetatik erreskatatu dira ikusi ohi ez diren piezak, biltegietan daudelako, eta, horrela, ez dira aldatu behar izan erreferentziazko erakusketak.

Emaitzak erakusten du nola aldatu den ondarearen kontzeptua bera XVIII. mendetik, non materialak izaera monumental edo estetikoagatik baloratzen baitziren, oraintsuagoko garaira arte, non ezagutzari egindako ekarpena baloratzen baita, eta, beraz, garrantzi berezia hartzen dute hezurrezko ezpal batek edo hazi ikaztuek.

Era berean, erakusketak arkeologiaren kontzeptua nola aldatu den erakusten du; izan ere, historiaurrearekin identifikatzetik iraganeko gizarteak egungo kezketatik aztertzeko lan-tresna izatera igaro da.


Nola egituratzen da bidaia jakintzagaiaren 200 urte baino gehiagoan zehar museoko espazio fisikoan?

Erakusketa arkeologiaren garapena erakusten duten bost erakusketa-unitatetan antolatuta dago, XX. mendearen hasieran izaera zientifikoko diziplina bihurtu baino mende batzuk lehenagotik ere. Unitate bakoitza erakusketa zatitu den fase bakoitzean berreskuratutako materialekin ilustratzen da. 100 pieza baino gehiago daude ikusgai, aurkitze-dataren arabera, eta hori garai bakoitzean baloratutako ondarearen isla da.

Lehenengoa arkeologia bildumazaletasuna baino askoz gehiago ez zen garaiari dagokio; garai hartan, balio handiko piezak berreskuratu eta baloratu ziren, hala nola Iruñean aurkitutako zaldiaren mosaikoa, erakusketan ikus daitekeena, edo Argiñetako hilobiaren estalkia, Elorrioko San Adrian ermitatik ekarria.

 

[Argazkia: Arkeologi Museoa].


1916tik 1936ra bitartean, arkeologiak aintzatespen zientifikoa lortu zuen Barandiaranen, Egurenen eta Aranzadiren eskutik. Horiek trikuharri ugari induskatu zituzten Aralarren eta Bizkaiko eta Gipuzkoako hainbat kobazulotan, objektuak, giza hezurrak eta animalienak bilduz, gure arbasoen aztarnak direlako eta ez estetikoki ederrak direlako. Horrela, duela 15.000 urte tresnak eraikitzeko erabili zen Bolinkobako (Dima) harrizko ingude bat edo Santimamiñeko orein adar bat ikusi ahal izango dugu, bertatik arpoiak, puntzoiak edo azagaiak egiteko hagaxkak atera zirelarik.

Erakusketa-atala Urteagako kobazuloaren beira-arasa batekin ixten da. Bertan Barandiaran induskatzen ari zen gerra zibila hasi zenean. Bertan, euskal tipoaren ezaugarri fisikoak deskribatzeko balio izan zuten garezurretako bat ikusi ahal izango dugu, ia antzemanezina den trazuarekin marraztutako animalien irudiekin apaindutako plaketa eta errekarriarekin batera.

Barandiaran erbestean zela, historiaurreari buruzko ikasketak gelditu ziren Euskal Herrian. Hala ere, Nafarroan eta neurri txikiagoan Araban Burdin Aroko dozena bat aztarnategi baino gehiago aztertu ziren, hala nola Peña Saco Fiteron edo El Alto de la Cruz Cortesen; herrixkotako bost zeramikazko ontzi ikus ditzakegu erakusketan.

1953an Barandiaran erbestetik itzuli zen eta gerrak etendako lana jarraitu zuen, historiaurreko ikerketak suspertu zituen eta profesionalen belaunaldi berri bat trebatu zuen.

Aldi hori irudikatzen duten beira-arasetan, Txotxinkobako (Gizaburuaga) lepokoaren aleak eta Galupako (Karrantza, Bizkaia) trikuharrietako edo Kobeagako (Ispaster) edo Ereñuko Aristiko hilobi-haitzuloetako harrizko aizkora leunduak ikusi ahal izango ditugu. Baita brontzezko aizkorak ere, Euskal Herriko metalgintzako lehen lekukotasunak direnak, eta, are arraroagoa dena, aizkora horien fabrikazio molde bat, Aralarren aurkitua. Aipatzekoa da, baita ere, Hoyako (Araba) zeramikazko kutxatxo apaindu bat.

Erakusketaren azken unitatea 1980tik gaur egunera artekoa da. Hasiera-data erakunde autonomikoak eta foru-erakundeak sortu zirenekoa da. Erakunde horiek kultura-ondarea kudeatzeko eskumenak hartu zituzten euren gain, eta gure ondarea hobeto ezagutzea eta aitortzea sustatu zuten. Horrek esku-hartze berriak eragin zituen, eta, batez ere, ezagutza-modu berriak, garaiko gizartearekin bat datozenak, iragana hainbat ikuspegitatik aztertzeko aukera ematen dutenak.

 

[Argazkia: Arkeologi Museoa].


Erakusketako beira-arasetan, Iruñean aurkitutako II. mendeko terra sigillatako ontzi ikusgarri bat –neurriagatik– ikusiko dugu, XV. mendeko beirazko olio-ontzi delikatu bat, Erromatar Inperioaren amaieran erabilitako eta Errigoitiko toki batean ezkutatutako txanpon batzuk, Gazteluko Plazan aurkitutako zurezko orrazi apaindu bat, Aldaieta eta Dulantziko nekropolietako urrezko eta zilarrezko eraztun batzuk, baita Zarauzko giltza xume batzuk ere, ekoizpen, genero edo gatazkaren arkeologiatik interpreta daitezkeenak, eta ikerketa ikuspegi berriak irekitzen dituzte eta, azken finean, diskurtso historiko poliedriko eta aberasgarri bat sortu.


Erakusketak, gainera, esparru horretan jardun duten emakume profesionalen izenak berreskuratu nahi ditu. Zer mekanismo aktibatu behar dira euren historia eta ekarpenak berreskuratzeko?

Erakusketaren diskurtsoan aipatutako emakume arkeologoen izenak berreskuratu baino gehiago, azpimarratu nahi izan dugu duela gutxira arte ez dela aintzatetsi emakumeek arkeologian bete duten zeregina. Izan ere, XX. mendearen bigarren erdialdeko arkeologia-erreferenteen artean zaila da emakume baten izena aurkitzea, herrialdeko eta kontinenteko garaiko testuinguru soziala dela eta. Hala ere, gure inguruan, 50eko hamarkadaren erdialdean, emakume arkeologo handi bat dugu, María Angeles Mezquiriz doktorea. Bere lanari esker, iragana ezagutzeko ginari esker, bere herrialdearekiko konpromisoari eta prestakuntza onari esker, bidea ireki zuen gizonak nagusi ziren sektore batean, eta gehienak, berriz, klerikoak ziren.

Azpimarratu nahi izan dugu, halaber, azken urteotan genero-arkeologia deritzona garatzen ari dela, eta, jarrera zientifikoak oinarri hartuta, emakumeak historian izan duen rola ikusarazten saiatzen dela, eta iraganeko gizarteen ikuspegi partzial eta okerrak desmuntatzen, gure gizarte patriarkalaren aurreiritzi eta konbentzionalismoen ondorio baitira. Izatez, generoaren arloan gure gizartean poliki-poliki gertatu diren aldaketek gure iraganari buruzko galdera berriak formulatzea ekarri dute, eta, beraz, antzinako gizarteen eta haiek osatu zituzten pertsonen interpretazio berriak egitea.

Eta erakusketan horri buruz hausnartzeko, beira-arasa batzuk behatzea eta gizonei eta emakumeei zein objektu egozten dizkiegun irudikatzea proposatzen dugu, kasu askotan gure aurreiritziek gure pertzepzioa baldintzatzen dutela eta errealitatetik oso urrun dagoela egiaztatzeko.


Ikerketa arkeologikoaren ikuspegi berriek, hain zuzen ere, aukera ematen dute azterketa tradizionalak berrikusteko eta ikuspegi garaikideak sartzeko, generoari dagokionez aipatu duzun bezala. Zer ekarpen egiten du erakusketak horri dagokionez?

Erakusketaren azken atalean, arkeologia edozein garai historiko aztertzeko balio duen metodo zientifiko bat dela pentsatzetik abiatzen diren ikerketa-ikuspegi berri horietako batzuk erakusten dira; izan ere, ezjakintasunagatik, interesagatik, ahanzturagatik edo axolagabekeriagatik beste iturri batzuek isilarazten duten horren berri ematen digute. Ildo horretan, nabarmentzekoa da arkeologiak garrantzi handia duela 36ko Gerran eta diktadura frankistan eraildako eta desagertutako pertsonen eta kolektiboen duintasuna berreskuratzeko prozesuetan.

Denboraz gain, metodologia arkeologikoa aplikatzea eskatzen duten espazioak ere dibertsifikatu dira, hala nola paisaiak eta eraikinak.

 

[Argazkia: Arkeologi Museoa].

 

Bestalde, materialen azterketa, bai berriki egindako indusketetan berreskuratutakoena, bai museoetako funtsetan kontserbatutakoena, gero eta teknika analitiko konplexuago eta zehatzagoekin egiten da, eta teknikok ikerketan hainbat diziplinaren parte-hartzea eskatzen dute. Antrakologia, antropologia, DNA, karbono-14, dendrokronologia, termoluminiszentzia, karbono-isotopoak, nitrogenoa eta bestelako osagai kimikoak aztertzen ari dira, eta ezagupen-bide berriak irekitzen ari dira prozesu jakin batzuen kronologiei, espazioa ustiatzeko moduei, eskuratutako maila teknikoari, merkataritzari, elikadurari eta, azken batean, gizartearen funtzionamenduari buruz.


Nola aldatu da museoek ondare horren dibulgazioan duten eginkizuna?

Arkeologia- eta natura-zientzietako museoak ikerketa-zentro izateko jaio baziren ere, funtzio hori galdu egin da azken urteotan, jende gehiagorengana iristeko aitzakiarekin, eta, gaur egun, askotan, erakusketa-aretoekin, interpretazio-zentroekin edo parke tematikoekin nahasten dira. Gainera, ikus-entzunezko teknologia berriek ematen dituzten aukerek itsututa, gure arbasoek lur honetatik igaro izanaren testigantza materialak diren objektu arkeologikoekin kontaktua galtzeko arriskua dago.

Gure helburua arkeologiaren zentro dinamizatzaile gisa sendotzea da, diziplinan sortzen diren berrikuntzen garapenarekin batera ikerketa bultzatuko duena, gure arbasoek utzitako hondakin materialak gordeko dituena, gure iraganari buruzko kalitatezko diskurtso kritiko eta unibertsala eskainiko duena, heziko duena eta lurraldean presentzia fisikoa izango duena bizkaitar guztiak harekin identifikatuta senti daitezen.


Erakusketa honek marrazten laguntzen digun ikuspegi panoramikoaren ondoren, zure ustez, zer erronka jorratu behar ditu arkeologiak luzera begiratu gabe?

Gaur egun, arkeologiaren erronka esplizituki formulatu gabeko eskaera sozial bati erantzutea da: iraganari buruz ikertzen jarraitzea, orainaren kezken arabera, etorkizuna eraikitzen laguntzeko.

 

[2021eko maiatzaren 7an argitaratutako Berezia].

Euskadi, auzolana