Zinema-aretoetan da Gaua, Paul Urkijoren hirugarren film luzea, Errementari eta Irati lan arrakastatsuen ondotik. Promozioan bete-betean sartuta dagoen arren, guretzat tartetxo bat egin du Paulek. Hona hemen kontatu dizkigunak.

Zure izena eta fantasiazko zinema lotuta daude ezinbestean. Nondik datorkizu fantasiarekiko lilura hori? Txikitan irudikatzen al zenuen zure burua era horretako istorioak filmen bidez kontatzen?

Fantasiarekiko lilura txiki-txikitatik datorkit. Batetik, ikaragarri gustatzen zitzaizkidan garai hartan alokatzen genituen film fantastikoak: Legend, Jason and the Argonauts, Indiana Jones, The Dark Crystal, Labyrinth, Conan eta horrelakoak ikusten genituen, eta ikaragarri gustatzen zitzaizkidan. Bestetik, gogoan dut mendira joaten ginenean gurasoek euskal mitologiako ipuinak kontatzen zizkigutela. Nik uste dut hor bertan txertatu zitzaidala betiko buruan.

Nire inguruan ez zegoen zinemara dedikatzen zen inor, eta zinemaren mundua beste planeta bat zen niretzat. Gainera, estatuan ez zen egiten fantasiazko filmik. Beraz, sekula ez nuen imajinatu zinema-zuzendari izango nintzenik. Beti marraztu izan dut; istorioak beste formatu batzuetan kontatu izan ditut. Behin batxilergoa bukatuta, Arte Ederrak ikasi nituen, hasiera batean ilustratzaile izateko, eta han egin nuen topo ikus-entzunezkoekin eta zinemaren lengoaiarekin. Orduan hasi nintzen pixkanaka film laburrak egiten.

Hainbat film labur egin ostean, 2018an estreinatu zenuen zure lehen film luzea, Errementari, oihartzun handia izan zuena, eta 2023an iritsi zen bigarrena, Irati, euskarazko zinemagintzan mugarria izan zena; ez da alferrik historian zinema-aretoetan diru gehien bildu duen euskarazko filma. Arrakasta horrek bi aurpegi izan ditzake: batetik, lagungarri izan daiteke proiektu berriei ateak zabaltzeko, baina, bestetik, presio handia eragin dezake. Nola bizi duzu zuk?

Alde batetik, lagungarria da, noski. Produktoreei proiektu bat erakusterakoan sinesgarritasun handiagoa daukazu. Nire filmak zailak dira irudikatzen, eta, hortaz, zaila da haiengan sinestea ere, hein batean; izan ere, konplexuak dira, fantasia eta efektuak dituzten neurrian. Beraz, aurrekoek funtzionatu dutela ikusita, ekoizleak lasaiago daude dirua jartzerakoan. Bestetik, beti dago presio pixka bat, baina niretzat garrantzitsuena da jendea zinema-aretoetara joatea, gehiago edo gutxiago, baina joan dadila, eta pelikularekin emoziona dadila.

Sitgesen eta Donostiako Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren Astean erakutsi ondoren, ostiralean (azaroak 14) iritsi zen zinema-aretoetara Gaua, zure hirugarren film luzea. Gure tradizioan gauak, iluntasunak -argiak ez bezala- beti izan du fama txarra: gauarekin lotua egon izan dira sorginak, munstroak, beldurrak... Zuk horri buelta eman diozu. Zer irudikatzen du gauak lan berri honetan? Zer kontatzen du filmak?

Bai, hasiera batean, iluntasunak beti gordetzen ditu munstroak, beldurgarria den hori. Baina, era berean, aurrejuzguek sortutako maskara beldurgarri horiek daramatzatenen babeslekua ere izan daiteke iluntasuna. Niri munstroak eta horrelakoak ikaragarri gustatu izan zaizkit beti; haien atzean zerbait gizatiarra edo enpatikoa aurkitu daitekeela uste dut. Maskara grotesko horien atzean beti bihotz bat dago, konprenitu gabeko norbait, gure enpatia merezi duena, gure isla ikusteko ispilu bat ere izan daitekeena.

Gaua filmak egiten duena da askatasun-mezu bat bidali gaueko munstro horiei guztiei eta akelarreetan egon ziren sorginei. Buruan dugu Inkisizioak asmatutako gezur horien ikonografia: deabruarekin txortan egiten zuten, haurrak jaten zituzten... Badakigu hori guztia errepresiorako tresna bat izan zela azken batean, eta nik egin dudana izan da Inkisizioak sortutako gezur horiek hartu, era batean askatasunarekin lotu eta esanahi berri batez jantzi.

Aurrez finkatutako bidetik aldentzea gogor zigortzen da egun oraindik ere. Beraz, gauza batzuetan ez daude hain aparte XVII. mendea eta XXI.a, ezta?

Bai, Gaueko gauaren jainkoak dioenari helduta, filmak planteatzen du neurri batean eguna dela egunekoentzat eta gaua gauekoentzat. Era batean, gizarteak markatzen digu bide zuzena, eta, Txanogorritxo bezala etxera bueltatzeko, ez duzu handik atera behar. Argi horren pean izango zara pertsona zuzena, ederra, normatiboa, gizartera ondo egokituta. Baina, idea horrekin bat egiten ez baduzu, beharbada nahiago izango duzu bidetik atera eta iluntasunean murgildu, iluntasun hori zeharkatu zure izaera bizitzeko edo deskubritzeko ilargiaren argitan denok garela ederrak, baliagarriak eta perfektuak.

Hori gaur egunera ekarrita, garai haietako inkisidoreak gaur ere aurki daitezke beste itxura batekin, diskurtso kontserbadore eta zanpatzaileak dituztenak eta esaten digutenak nolakoak izan behar garen beraien markora ondo egokitzeko. Gezurren bitartez zanpatuak diren herriak ere aurkitzen ditugu hor.

Errusiar panpina ezagunen ideiari jarraika egituratu duzu gidoia; alegia, ipuin baten barruan beste bat dago, eta horrela etengabe. Nola eman diozu batasuna horri guztiari?

Nik, filmaren bitartez, omenaldia egin nahi izan diet sutondoan -kasu honetan, garbitokian- kontatzen diren mitologiako ipuin motzei. Gure protagonistak, Kattalinek, ihes egingo du bere baserritik, eta, gauaren erdian, basoan barneratuko da garbitoki batera iritsiko den arte. Han hiru emakume aurkituko ditu, erabat askeak, tragoak hartzen eta ipuinak kontatzen ari direnak. Filma lau ipuinetan dago egituratuta. Emakume horiek ipuinak kontatuko dituzte, eta Kattalin ipuin horien protagonista bihurtuko da. Azkenean, ipuin horiek korapilatzen joango dira klimaxera ailegatu arte. Horretarako, lan tekniko dezente egin dut. Gidoia hasiera batean era instintiboan idatzi nuen, baina, gero, horri bueltak eman dizkiot. Egitura kronologikoan ere jarri dut, ikusteko ez zegoela hari solterik. Nahiko prozesu interesgarria izan da; gustura egin dut. Ipuin eta kapitulu horietan, Euskal Herriko gaueko pertsonaia eta egoera ezagun batzuk erakusten dira, eta bakoitzaren barruan ipuin ezberdinak ageri dira. Hamaika objektu, birao, esaldi eta abar txertatu nahi izan ditut horietan guztietan.

Zer izan da zailena prozesuan zehar? Gauez filmatzeak ere izango zuen konplikaziorik, ezta?

Berez zailena beti da dirua lortzea; hori da gogorrena, astunena. Baina behin finantzaketa lortuta, nire proiektuek beti daukate zailtasun gehigarri bat: batetik, historikoak izaten dira, eta, bestetik, efektuak dituzte, bai fisikoak, bai digitalak.

Horrez gain, beti joaten gara lokalizazio errealetara (basoak, mendiak...); izan ere, nire ustez kolpe bisual errealistagoa eta aberatsagoa ematen diote pelikulari. Kasu honetan, gainera, gauez egin dugu, eta horrek, neurri batean, zailtasuna handitu du. Horrez aparte, pelikularen zati txiki bat, amaierakoa, plato batean grabatu behar izan genuen. Baso bat irudikatu genuen, eta, han, plano-sekuentzia bat grabatu genuen, berrehun figurante baino gehiagorekin, kamera gorpu-itsaso batean zehar murgiltzen erakusten zuena, halako inbokazio batera iritsi arte. Horrek ere konplexutasun handia izan zuen.

Aparteko aktore-taldearekin egin duzu lan. Hasieratik izan zenuen argi nork gorpuztuko zuen pertsonaia bakoitza? Zaila izan al da izen handi horiek proiektura batzea?

Idazten ari naizenean, aurpegietan pentsatzen dut, eta, film honen gidoiarekin nenbilela, Yune Nogueirasengan pentsatu nuen. Akelarre pelikulan eta Intimidad telesailean ikusita nuen, eta, bat-batean, Kattalinen begirada ikusi nuen Yuneren begietan. Kattalin pertsonaiak arku bat dauka: hasieran, zanpatuta dagoen pertsonaia bat da, begirada tristea duena, emotiboa; gero, bilakaera bat izango du, ahaldundu egingo da, eta botere handiko begirada bat hartuko du. Nik ikusi nuen Yunek hori bazuela. Horrekin batera, grabaketa oso zaila izan da, oso fisikoa, eta argi neukan Yunek hori ere bikain egingo zuela. Egia esan, sekulako lana egin du.

Filmean beste emakume hirukote bat ere badago, Ana Gabarainek, Elena Iruretak eta Iñake Irastorzak osatzen dutena. Gozamen hutsi izan da Euskal Herriko hiru aktore mitiko horiekin lan egitea: oso kimika ona zegoen, eta bikain pasatu genuen. Beste aktore asko ere izan dira proiektuan: Erika Olaizolak, adibidez, ikaragarrizko pertsonaia argitsua sortu du; Xabi "Jabato" Lopezek Pellorena egiten du, maskulinitate toxikoa irudikatzen duen pertsonaiarena; Manex Fuchsek Mateo Txistu ikaragarri bat gorpuztu du, oso basatia. Ezin ditut ahaztu Elena Uriz, Laura Iturregi eta Jon Juarez ere. Aipamen berezia merezi du Elias Garciak, euskal mitologiako pertsonaiak haragitu baititu pelikulan; aktore protesikoa izan da, pertsonaia oso konplikatuak antzeztu ditu, eta lan bikaina egin du.

Zure aurreko lanek bezala, honako honek ere bide luzea egingo du ziur plataformetan, baina hau bezalako lanak aretoetan ikustea magikoa da oraindik. Zentzu horretan, zure filmak zinema-aretoen aldeko aldarria ere badira, ezta?

Bai, noski. Nire filmen aspirazioa da jendeak pantaila handian ikustea. Gure iruditeriaren egoera magiko eta mitologikoak ahalik eta modurik epikoenean eta ikusgarrienean islatzen saiatzen naiz, eta horretaz gozatzeko formarik onena filma pantaila handian ikustea da, jendez inguratuta; alegia, gure herriaren parte diren mito eta legenda horiek herriarekin batera bizitzea. Gero, noski, filmak plataformetara doaz, eta hori ere ona da; izan ere, pelikulari bizitza luzea ematen dio. 

Asko hitz egiten da euskal zinemak bizi duen une gozoaz. Nola ikusten duzu zuk barrutik? Zuk euskararen aldeko hautua egin duzu. Badago lekurik aretoetan hemengo lanentzat? Eta euskarazko filmentzat? Eta fantasiazko istorioak euskaraz kontatzen dituzten pelikulentzat?

Berez, zinema ez dago batere ondo; gero eta jende gutxiago doa aretoetara. Aurten nahiko euskal film izan ditugu, uzta oparoa izan da, baina iaz ez zen horrela izan, eta ikusi beharko da datorren urtean zer gertatzen den. Ez, egoera ez da ona. Egia da laguntzak ditugula -Eusko Jaurlaritzak eta ETBk laguntzen digute-, baina garrantzitsuena da jendeak gure pelikulak ikustea. Guk badakigu egiten dugunak interesgarria izan behar duela publikoa erakartzeko, eta, gure lanak euskaraz sortzeko haututa egin dugunez, euskaldunentzat direla. Guk borrokan jarraitu behar dugu. Ezer ez dago eginda, eta, gu gelditzen bagara, euskal zinema desagertu egingo da. Beraz, borrokan segitu behar dugu, militatzen. Publikoak, berriz, filmak aretoetan ikusi behar ditu; bestela, zaila izango da hau mantentzea.

Fantasiazko istorioak euskaraz kontatzeari dagokionez, Errementarirekin eta Iratirekin ikusi zen funtzionatzen duela; publikoak oso ondo jaso zituen, eta espero dut Gauak ere bide beretik jarraitzea. Euskarazko fantasiarentzat lekua badagoela islatuko luke horrek.

Film laburrekin abiatu zenuen zure ibilbidea, eta, zure azken hiru lanak film luzeak izan diren arren, sekula ez diozu utzi film laburrak egiteari. 2020an, adibidez, Dar-Dar estreinatu zenuen, sari ugari jaso zuena, Sitgesen eta Errenterian, besteak beste. Zergatik dira hain garrantzitsuak film laburrak? Zein da beren indargunea?

Literaturan nobelak eta kontakizun motzak dauden bezala, zineman ere berdin: istorio batzuek hobeto funtzionatzen dute motzean; beste batzuek, luzean. Niretzat, film laburrak ikasteko formatua dira, beste ezer baino lehen; azkenean merkeagoa da pelikula motz bat egitea, baina, horrez gain, kontzeptu konkretu batzuei buruz hitz egiterakoan hobe da motzean egitea. Nik uste dut film labur on baten ezaugarria hori dela: kontzeptu bat hartu eta kontzeptu hori ondo jorratzea, ideia kondentsatzea. Film luzeetan gehiago da bilakaera. Bide luzeagoa dago, pertsonaiek bilakaera luze bat izan dezakete, haiekin bizi zaitezke. Ordu eta erdian, pertsonaien bizitza erakutsi, haien bilakaera konpartitu eta unibertsoa gehiago garatu dezakezu.

Atzera begira jarrita, nola baloratzen duzu egindako bidea? Orain publikoak Gauari zer harrera egiten dion ikusteko unea den arren, ziurrenik hasita egongo zara proiektu berriei forma ematen. Paul Urkijok istorio asko ditu kontatzeko oraindik?

Pozik nago; izan ere, azkenean nire txikitako amets batzuk betetzen ari naiz. Mitologiako irudiak sortzen ditut eta, neurri batean, nire mamuak kanporatzeko ere balio dit. Gozatzen ari naiz. Proiektu berriekin ere banabil. Aurrerantzean ere bide beretik jarraituko dut, fantasiatik. Hurrengo proiektua euskal mitologiako elezahar batean oinarrituko da, hein batean. Istorio asko ditut oraindik kontatzeko.

(2025eko azaroaren 17an argitaratutako Berezia)

Argazkiak: Filmax (www.filmax.com)