Erakusketak agerian uzten du nafar erromantzearen garrantzia; Nafarroan Erdi Aroan hitz egiten zen hizkuntza hura, latinetik eratorria, bere lehen idatzizko lekukotasun ezagunetatik hasi eta Nafarroako monarkiaren eta administrazioaren hizkuntza “ofizial” bihurtu zen arte, lurralde-, epaiketa- eta zerga-esparru guztietan. Euskararekin, burguetako okzitanierarekin eta aljamen hebreerarekin eta arabierarekin partekatutako testuinguru eleaniztun batean, nafar erromantzeak notariotzan eta udaletan izan zuen bultzada nabarmendu zen, eta gizarte-talde guztiek erabili zuten, nobleziatik nekazaritzara arte.
Horrez gain, erakusketak hizkuntza horren ezaugarri soziolinguistikoak aztertzen ditu sakonago: haren jatorri latindarra, lurraldeko hedapena, idatzizko erabilera nagusia eta nafarren hizkeran izan zuen bilakaera, Erdi Aroaren amaieran eta Aro Modernoaren hastapenetan gaztelaniarekin lotu arte, baita gaur egungo hizkeran bizirik iraun duten hitz eta esamoldeetan ere.
Erakusketan XI. eta XIV. mendeen arteko Nafarroako Erresumako dokumentu bereziak ikusgai daude, hizkuntza horretan idatziak. Horien bidez, haren ibilbide historikoa, soziala eta linguistikoa jarraitu daiteke, eta, aldi berean, gaur egun ia erabat ezezaguna den Nafarroako Erdi Aroko gizartearen ezaugarri bat ezagutarazi.
Erakusketa Erdi Aroko testu-bilduma batekin hasten da. Testu horiek hizkuntza horrek bere garaian izan zuen garrantzia erakusten dute; garaikideek “lengoage de Navarra”,
“ydiomate Navarre”, “ydiomate Navarre terre” (“Nafarroako lurraldeko hizkuntza”) edo, besterik gabe, “romanz” edo erromantzea deitzen zioten.
Ondoren, erakusketa-hitzaldia hiru ataletan banatzen da. Lehenengo atalak, 'En tiempos de turbación’izenekoak, latin klasikotik bereizten hasi zen hizkuntza baten lehen urratsak aztertzen ditu. Beste lurralde batzuetan katalana, aragoiera, gaztelania edo leonera sortu zituen latin garatu hark Nafarroan nafar erromantzea eman zuen. Lehen glosa erromantzeak hizkuntza horretan idatzi ziren erresumako hegoaldeko monasterio eta elizetako kodeeen ertzetan (San Millan de la Cogollako Glosa Emilianarrak eta San Martin de Albelda), ekialdean (Leireko San Salvador) eta erdialdean (Iruñeko katedrala). Nafarroako erromantzea erresumako hizkuntza gisa sendotzeko une erabakigarria XIII. mendearen lehen laurdenean gertatu zen, erromantzeak errege-kantzelaritzan latina ordezkatu zuenean.
Bigarren atalak, 'El idioma, ¿de quién?' izenekoak, hiztunak ditu ardatz eta erakusten du nola nafar erromantzearen erabilera gizarteko esparru guztietan hedatu zen. XII. mendearen amaieran, Ebro ibarreko nobleziak eguneroko bizitzan erabiltzen zuen hizkuntza bera erabiltzen hasi zen bere idazkietan, nortasun ezaugarri bihurtuz. Monarkiak prozesu hori bereganatu zuen, administrazio-aparatu osora zabalduz, eta erakunde eklesiastikoetara ere iritsi zen; latina testu jakin batzuetara mugatu zen. Orduan egiaztatzen da erromantzearen hedapena Nafarroa osoan, baita okzitaniera errotuta zegoen hiri burgestarretan ere, eta erresumako edozein lekutako nekazarien artean ere, beren erabakiak eta komunikazioak idatziz jasotzeko beharra izan zutenean.
Hirugarren atalak, 'El idioma, ¿para qué?' izenekoak, erromantzeak izan zituen erabilerak identifikatzen ditu, Nafarroako Erdi Aroko gizartearen komunikazio-behar guztiak estali baitzituen. “Nafarroako lurraldeko hizkuntza” deiturikoa, kulturan eta kudeaketa pribatuetan erabili zen, ia edozein xedetarako: zenbatzeko (errenta-zerrendetan, erroldetan, kontuetan, soldadu-zerrendetan eta sutegietan), kontatzeko (testu historikoetan eta poemetan), otoitz egiteko (katekismoetan eta sermoi-liburuetan), oinordetzan uzteko eta dohaintzak egiteko (testamentuetan eta xedapenetan), dokumentu zaharrak erromantzera ekarrita biltzeko (kartularioetan, erregistroetan eta kartularioetan), eta zin egiteko, hitzartzeko eta negoziatzeko, besteak beste errege-erreginek nafar erromantzez egiten zuten errege-zinean.
Nafar erromantzeak idatzizko erabilera ugari izan zituen: zenbatzeko, kontatzeko, otoitz egiteko, legatuak eta dohaintzak egiteko, dokumentuak biltzeko eta zin egiteko, hitzartzeko zein negoziatzeko.
‘Romanz. En lengoage de Navarra’ erakusketa Nafarroako Errege Artxibo Nagusiko kripta protogotikoan bisita daiteke aste osoan, 10:00etatik 14:00etara eta 17:00etatik 20:00etara, asteburu eta jaiegunetan ere. 2026ko abenduaren 13ra arte egongo da zabalik.
Bisita gidatu doakoak antolatu dira larunbatero goizez. Aldez aurretik erreserbatu behar da 848 42 46 67 telefono zenbakian.
Laster argitaratuko da erakusketaren katalogoa, komisarioek prestatua, erakusketako testu eta dokumentu guztien edukiarekin.
Udazkenean jarduera gehiago egingo dira, haur eta familiei zuzendutako tailer didaktikoak eta komisarioen parte-hartzea izango duen hitzaldi-ziklo bat, garaiz jakinaraziko dena.
